Kotar Ne Demek TDK? – Sözlüğün Dar Çerçevesine Sığmayan Bir Kelimenin Hikâyesi
Sözlükler dili “dondurur”; hayatın içindeki sıcak, kokusu üstünde sözcükleri, cam fanuslara kaldırır. Benim itirazım tam da buna: “Kotar” gibi kırsalın gündelik dilinden doğmuş bir kelimeyi yalnızca tek satıra sıkıştırdığımızda, kelimenin etrafındaki dünyayı da yoksullaştırıyoruz. TDK’ye göre kotar, “koyunları sağmak için kullanılan üstü kapalı koyun ağılı”dır; kısa, net, steril. Peki bu gerçekten yeterli mi? :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Tanım Var, Bağlam Yok: TDK’nin “Kotar”ı Neyi Eksiltiyor?
Evet, tanım doğru; üstelik bazı derleme ve bilgi siteleri bu anlamı “yerel Türkçe” etiketiyle aktarır. Ama etiketin “neresi?” dediğimizde elimiz boş kalıyor. Hangi bölgede, hangi ağızda, hangi kullanım sıklığıyla? Bir sözcüğü coğrafyasıyla tanımlamadan, ona ait hikâyeyi baştan buduyoruz. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Kısacası “kotar”, yalnızca bir yapı değil; üretim takvimi, hayvancılık düzeni, gündelik emek ve mevsim bilgisiyle örülü bir kültür nesnesi. Tanımın kısa oluşu, kelimeyi hayattan koparıyor. Sözlük maddesi, en azından yöre bilgisi (ör. Doğu–Güneydoğu, Orta Anadolu vb.), varyantları (ağıl, dam, çardak?) ve kullanım örnekleriyle beslenmeliydi.
Kotar ≠ Kotarmak: Algı Karışıklığı Kimin Suçu?
Bugün biri “kotar ne demek” diye aratınca karşısına çoğunlukla kotarmak fiilinin anlamları çıkıyor: “pişen yemeği başka kaba boşaltmak; hazırlamak; bir işi tamamlamak/üstesinden gelmek”. Arama alışkanlıklarının suçu kadar, sözlük ve içerik üreticilerinin başlıklandırma kısır döngüsü de burada etkili. Üstelik bu fiilin popülerliği, kotarın ad olarak görünürlüğünü daha da bastırıyor. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Sözlükçülük açısından çözüm basit: “kotar” ve “kotarmak” maddeleri karşılıklı gönderme ve kavram haritasıyla ilişkilendirilmeli; sadece “bakınız” değil, yanlış çağrışım uyarısı da konulmalı. Dil kullanıcılarını hatalı çağrışımdan sözlük koruyamazsa kim koruyacak?
Bir Başka Sapak: Kotra/Kotar Karışıklığı
Bir de işin kotra yanı var: Denizcilikte kotra, çoğunlukla bir direkli, randası olan ince gövdeli yelkenli için kullanılır. Bu kadar benzer sesli iki kelimenin bambaşka alanlara (kırsal hayvancılık vs. denizcilik) ait olması, çevrimiçi içeriklerde “otomatik düzeltme” hatalarıyla kolayca birbirine karışıyor. Sözlük maddeleri arası ayrımı berraklaştıran görseller, alan etiketleri ve örnek cümleler olmadan bu karmaşa sürecek. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Bir Kelimenin Etrafındaki Ekosistem
Kotar, yalnızca bir “yapı”yı adlandırmaz; ekonomiyi (süt verimi, sağım rutini), mimarîyi (üstü kapalı, hava alan ama korunaklı), iklimi (gece–gündüz sıcaklık farkı), emeği (sağım iş bölümünü) ve ritüeli (mevsimlik göç, kır yaşamı) birlikte çağırır. Bugün bu kelimeyi sözlükte tek satırla görmek, yarın o kültürel pratiklerin görünmezleşmesiyle sonuçlanabilir. Sözlük, dilin yalnızca “ne dediği”ni değil, “nasıl ve nerede dediği”ni de kayıt altına almak zorunda.
TDK’ye Açık Mektup: Veriyi Zenginleştirmenin 5 Yolu
1) Coğrafî etiketleme: Maddelere bölge/ağız haritası ekleyin. “Kotar”ın hangi yörelerde yaşadığını görelim.
2) Görsel–şema: Tek cümleyi, basit bir çizimle destekleyin; yapı tipini herkes anlasın.
3) Kullanım örneği: Gerçek metinlerden iki cümle, soyut tanımdan daha öğretici.
4) İlişkilendirme: “Kotar” ⇄ “ağıl”, “dam”, “sağmal”; “kotar” ⇄ “kotarmak” ⇄ “kotarılmış” gibi ağ yapısı kurun.
5) Kaynakça/derleme izi: Derleme Sözlüğü’ndeki fiş numarası, alan araştırması tarihi, sözlü tanık… Kelimenin hafızası görünür olsun.
“Kotar”ın Kısa Sosyolojisi: Bir Kelimeyi Kaybedince Ne Kaybederiz?
Dil, şehirleştikçe kırsal söz varlığını hızla terk ediyor. “Kotar” gibi sözcükler, tarımsal üretimin gündeliğinden çekildikçe, yeni kuşak için adı var kendisi yok nesnelere dönüşüyor. Sözlük burada arşiv rolü üstlenir; doğru etiket, doğru örnek ve doğru ayrımla kelimeyi geleceğe taşır. Aksi halde, yarın “kotar”ı yalnızca sınav sorusu olarak hatırlayan, ama neye işaret ettiğini hayal edemeyen bir kuşakla baş başa kalırız.
Provokatif Sorular: Tartışmayı Açalım
– Sözlük yalnızca “anlam” mıdır, yoksa hayat bilgisini de taşımakla yükümlü müdür?
– “Kotar” gibi kırsal terimler şehirde görünmezleşirken, sözlük kurumları bu kaybı telafi edecek dijital haritalar ve ses/video kayıtları üretmeli mi?
– “Kotar/kotarmak/kotra” karışıklığını gidermek için maddeler arası ağ kurulsa aramalarımız daha berrak olur muydu?
– Sizin yaşadığınız yerde kotar yerine hangi adlar kullanılıyor? Gördüğünüz yapının malzemesi, planı, mevsimsel kullanımı nasıldı?
Son söz: Bir kelimeyi kurtarmak, bir kültürü kotarmaktır. Tanımı genişletelim, bağlamını çoğaltalım, kelimenin etrafındaki hayatı beraberce görünür kılalım. TDK’nin çizdiği çerçeveyi aşalım ki “kotar” yalnızca sayfada değil, hafızamızda da yaşasın. :contentReference[oaicite:4]{index=4}